ئىسلام دۇنياسىغا سىڭىپ كىرگەن ئارىستوتېل ئەسەرلەر توپلىمىنىڭ مەنبەسى ھەققىدە ئىزدىنىش ئۈچۈن تۇنجى بولۇپ كىندىينىڭ «ئارىستوتېلنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ سانى ھەققىدە» ناملىق رىسالىسىگە مۇراجىئەت قىلىمىز. مەزكۇر رىسالە كىندىينىڭ پەلسەپە چۈشەنچىسىنى يورۇتۇپ بېرىش بىلەن بىرگە، دىن بىلەن پەلسەپىنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدىمۇ قىممەتلىك مەلۇماتلارنى بېرىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، ستوئىكوئىي (تەركىدۇنياچىلىق) ئېقىمىنىڭ ئەخلاق چۈشەنچىسىدىن تېگىشلىك نېسىۋىسىنى ئالغان، «غەمدىن خالاس بولۇشنىڭ چارىلىرى ھەققىدە» ناملىق رىسالىسى ئىسلام ئەخلاق پەلسەپىسى ساھەسىدە پەلسەپىۋى ئەخلاق تۈرى ھەققىدە يېزىلغان ئەڭ نادىر ئەسەرلەردىن دېيىشكە بولىدۇ .

20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كوممۇنىست رېجىمى دۇنيا سىياسىتىدە غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىپ، بولۇپمۇ تۈركىستان تېررىتورىيەسىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆرپ – ئادەت ۋە مەدەنىيەتلىرى، ئائىلە ئەنئەنىلىرى ۋە ئەخلاق پىرىنسىپلىرىغا ئېغىر بۇزغۇنچىلىق سالغان. ھەقسۆيەر ئۆلىمالار ۋە مەرىپەتپەرۋەر بايلارنى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىپ، تۈرمىلەردە شېھىت قىلغان. مۇسۇلمانلارنىڭ مال – مۈلۈكلىرىنى تالان – تاراج قىلىپلا قالماي، چىدىغۇسىز زۇلۇملارنى سالغان. شۇ سەۋەبتىن، نۇرغۇنلىغان ئالىملار دىنىنى ۋە ھاياتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئەزىز يۇرتلىرىنى تاشلاپ، باشقا يۇرتلارغا ھىجرەت قىلىشقا مەجبۇر بولغان.

مۇسا جارۇللاھ ئىبنى فاتىمە قازانىي تاتارىي (1292−1369ھ/1875−1949م) رۇسىيەنىڭ روستۇف شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن. مۇتەپەككۇر، پەيلاسوپ، ئەرەبچە، پارسچە، تاتارچە، تۈركچە، رۇسچە قاتارلىق بىرقانچە تىلنى پىششىق بىلىدىغان، تەفسىر، فىقھ، پەلسەپە ئىلىملىرىدە يېتىشكەن ۋە نۇرغۇن ئەسەرلەرنى يازغان كاتتا ئالىم.

مەھمۇت روزى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئىسلام دىنى ئەرەب يېرىم ئارىلىدىن ھالقىپ، ئىران، مېسسوپوتامىيە ۋە جەنۇبىي ئافرىقا...